Cimrman zou het anders zeggen: humor en identiteit

Het standaardwoord, in heel Bohemen gebruikt; ouder Praags zegt ook elektrika. Praag heeft geen koosnaam voor zijn trams - het verkleinwoord tramvajka is het woord van Ostrava, niet van Praag.

HET Brnose woord, waarschijnlijk van het Duitse ‘elektrische Linie’ (elektrische lijn). Gebruik het buiten Brno en je bent meteen een Brňák. Moravië heeft eigenlijk twee tramwoorden: šalina in Brno, tramvajka in Ostrava - en Praag heeft er geen.

Het standaardwoord en in heel Bohemen ook het alledaagse woord. Het gaat terug op ‘Braniborsko’ (Brandenburg), waar de knol vandaan zou komen.

‘Zemáky’ (aardappels, net als Slowaaks ‘zemiaky’) is het Oost-Moravische woord; ‘erteple’, uit het Oostenrijks-Duitse ‘Erdäpfel’, hoor je in andere delen van Moravië. Vraag in Praag om zemáky en je krijgt eerst een verbaasde blik, dan aardappelen.

Boheems slang voor kleren. Letterlijk ‘vodden’ - zelfspot, zelfs over je garderobe. ‘Mám nový hadry’ = ‘Ik heb nieuwe kleren.’

‘Šaty’ voor kleding in het algemeen is oud standaard-Tsjechisch (‘šaty dělají člověka’, de kleren maken de man) en leeft in Moravië meer; in de Boheemse spreektaal betekent het meestal jurk. ‘Gatě’ is Oost-Moravisch: in Slovácko de broek van het mannenkostuum, in de spreektaal broeken in het algemeen. Een Boheemer vindt het misschien Slowaaks klinken.

Boheemse lof voor eten is typisch ingetogen: ‘dobrý’ (goed) is al een groot compliment. ‘Hustý’ (dik/heftig) is jong Praags slang voor ‘vet’ - over eten gezegd betekent het waanzinnig lekker.

Geen van beide is een streekwoord. ‘Šmakózní’ (een grappige vorming van het Duitse schmecken, smaken) is in het hele land spreektaal, Praag incluis, en ‘totálně dobré’ is gewoon ‘superlekker’. Hoe iemand eten prijst, verraadt niet waar hij vandaan komt.

Gewoon het standaard verkleiningssysteem. Niets onverwachts - Bohemers houden het simpel.

Allebei spreektaal, overal: ‘kapku’ (een druppeltje) en ‘malinko’ (een klein beetje) hoor je in Praag net zo goed als in Brno. Moraviërs zouden meer van verkleinwoorden houden, maar dat is een indruk, geen betrouwbaar kenmerk.

‘Koukat’ is het algemene Boheemse woord voor kijken. ‘Čumět’ (staren, gapen) is grover - ‘Nečuměj!’ (Sta niet zo te staren!) is pure Praagse houding.

De Moravische vorm bewaart de oude klinker: Oudtsjechisch ‘kúkati’ werd in Bohemen ‘koukat’ (dezelfde overgang ú→ou als múka→mouka), maar bleef in Moravië ‘kúkat’ of ‘kukat’. ‘Kukni!’ (Kijk!) is zo Moravisch als het maar kan.

‘Kluk’ is neutraal, ‘chlápek’ suggereert een stoere vent, ‘frajer’ (van het Duitse ‘Freier’) betekent een opschepper of een coole gast - afhankelijk van de context en heel Praags.

‘Ogar’ (vocatief ‘ogare!’) is de jongen van Oost-Moravië: Valašsko en de Lachische dialecten rond Ostrava. ‘Synek’ (zoontje) is de warme Moravische standaard. Een Praagse ‘frajer’ wil indruk maken; een Moravische ‘synek’ is er gewoon.

Het universele stopwoord. Het kan van alles betekenen, van ‘wauw’ tot ‘meen je dat?’ tot een komma, en een Praagse tiener bouwt er hele zinnen mee. Moraviërs horen de Praagse versie als snel en vlak; Pragenaren zelf worden geparodieerd om hun slepende ‘vóle’.

Ook in Moravië overal dezelfde woorden. Veel Tsjechen horen de Oost-Moravische uitspraak als melodieuzer, maar dat is een indruk. Het enige regionale verschil dat je kunt documenteren zit in de Lachische dialecten rond Ostrava: de klemtoon valt op de voorlaatste lettergreep van de woordgroep, dus ty VO-le, met allemaal korte klinkers.

Pragenaren gebruiken precies hetzelfde woord voor zichzelf, en thuis is het neutraal, zelfs trots: ‘Jsem rodilej Pražák’ (Ik ben een geboren Pragenaar). Pas als het de Vysočina oversteekt, krijgt het een kleurtje.

Als een Moraviër ‘Pražák’ zegt, zit daar een wereld in: snobistisch, gehaast, denkt dat alles buiten Praag een dorp is, weet waarschijnlijk niet dat er ook wijn uit Moravië komt. Het is niet echt een belediging - eerder een diagnose, een beetje zoals ‘Hollander’ in de mond van een Brabander of een Vlaming.

Het Boheemse stereotype van Moraviërs: praat langzaam, denkt langzaam, houdt van zijn akkers, heeft diepe volkswijsheid of zit gewoon diep in de wijn. Praagse komieken doen de Hanák na zoals Hollanders een Limburgs of Vlamingen een West-Vlaams accent nadoen - vertederd maar neerbuigend.

Maar Hanáci gebruiken het met trots over zichzelf! Het zelfbeeld van de Hanák: ‘Ik ben traag omdat ik dingen doordenk. Jij bent snel omdat je helemaal niet hebt nagedacht.’ Het oorspronkelijke Moravische weerwoord.

‘Kecat’ (kletsen, onzin praten) is in het hele land spreektaal, Brno incluis - minachtend, het suggereert dat de ander onzin praat. ‘Nekecej!’ = ‘Klets geen onzin!’

‘Rozprávět’ (praten, vertellen) klinkt in Bohemen boekachtig, maar is in Oost-Moravië gewone spreektaal, net als het Slowaakse ‘rozprávať’ ernaast. Het is warm, onhaastig praten. Waar Praag zegt ‘kletskoek’, zegt Moravië ‘vertel verder’.

‘Pařit’ (stomen, keihard feesten) is intens - denk aan clubs, late nachten, mogelijk spijt. ‘Vyrazit’ (erop uit gaan) is losser. Het Praagse uitgaansvocabulaire draait om snelheid.

‘Hodovat’ (feestmaal houden) zegt alles: Moravisch plezier draait om eten en wijn, niet om nachtclubs. ‘Jít na hody’ - naar de kerkwijding van het dorp gaan (zie les 8) - is het hoogtepunt van het Moravische jaar. Lager tempo, meer zingen, geen spijt (behalve de kater).

‘Kravina’ (letterlijk: een koeiending) is de algemeen Tsjechische afwijzing, maar in Praag klinkt hij extra venijnig. ‘Pitomost’ (stommiteit) is harder. Bohemers uiten hun scepsis agressief.

Oost-Moravië bewaart de oude lange klinker: ‘hlúpost’ en ‘hlúpý’ waar Bohemen en de standaardtaal ‘hloupost’, ‘hloupý’ zeggen (dezelfde splitsing ú/ou als múka/mouka). ‘Blbina’ is zacht, bijna speels. Het grove ‘chujovina’ dat je kunt horen is helemaal niet regionaal: het is plat straattaal in het hele land.