Scherm en koptelefoon: media en popcultuur

Standaardwoord in heel Bohemen; oudere Pragenaren zeggen ook elektrika. ‘Tramvajka’ is niet Praags: zo noemt Ostrava zijn trams.

Brno's iconische woord voor tram, waarschijnlijk van het Duitse ‘elektrische Linie’. In Brno begrijpt iedereen het, Pragenaren staan ervan te kijken. Het woord achter Brno's bijnaam ‘Šalingrad’.

Neutraal, standaard-Tsjechisch. „Jedem do centra“: we gaan naar de stad.

Brnoos hantec voor ‘de stad’ - van het Duitse ‘Stadt’. Deel van het eigen Brnose stadsslang dat Tsjechische, Duitse en Romani woorden mengt.

„Staromák“ = de informele Praagse naam voor Staroměstské náměstí (Oudestadsplein). Elke Pragenaar gebruikt hem.

Brno's ontmoetingsplein is het náměstí Svobody, door inwoners Svoboďák genoemd - de echte tegenhanger van het Praagse Staromák (‘sraz na Svoboďáku’ = we zien elkaar op het Vrijheidsplein). Zelňák is de Zelný trh, de oude Koolmarkt, nog altijd een marktplein.

„Koukat“ is informeel Boheems voor ‘kijken’. „Čumět“ = staren, gapen: licht grof, heel Praags. „Nekoukej na mě“ = kijk niet naar me.

Moravisch ‘kukat’ bewaart de oude klinker die Bohemen tot ou maakte (Oudtsjechisch ‘kúkati’ → ‘koukat’); ‘Kukni!’ = Kijk! In Oost-Moravië is het wederkerende partikel ‘sa’, niet ‘se’: ‘dívat sa’. Beide verraden meteen een Moravische afkomst.

‘Hustý’ (letterlijk ‘dik/dicht’) = ‘vet’. ‘Boží’ (letterlijk ‘goddelijk’) = geweldig. ‘Úžo’ (van ‘úžasný’) = ingekorte internet- en jongerentaal. Landelijke jongerentaal, vooral verspreid via media uit Praag - je hoort het ook in Brno.

‘Tož super’ - het Moravische ‘tož’ (nou, dus) hecht zich zelfs aan leenwoorden, en ‘tož’ is hier het echt regionale deel. ‘Fajn’ (van Duits ‘fein’) hoor je in het hele land, Praag inbegrepen. ‘Baječné’ (fantastisch) wordt in Moravië eerder oprecht dan ironisch gezegd.

„Kecat“ = kletsen, kwebbelen (heel gangbare obecná). „Drbat“ = roddelen (letterlijk ‘krabben’). De Praagse online cultuur gebruikt ze vrijelijk in reacties en op sociale media.

‘Rozprávět’ (praten, kletsen) klinkt in Bohemen boekachtig, maar is in Oost-Moravië gewone spreektaal, net als Slowaaks ‘rozprávať’. Online ‘pokecají’ jonge Moraviërs echter meestal net als iedereen: chattaal is landelijk, en de regionale smaak zit eerder in partikels als ‘tož’ dan in de werkwoorden.

De klassieke prothetische ‘v-’ van het Boheemse obecná voor woorden op ‘o-’: okno → vokno. Een sterk Boheems herkenningsteken - maar geen perfect, want ook Brno en het westen van Haná zeggen vokno.

Oost-Moravië en het oosten van Haná houden het standaard ‘okno’ zonder prothetische v-; in Brno hoor je ook vokno. Pas op voor een Brnose valse vriend: in het hantec heeft ‘hokna’ niets met ramen te maken - het betekent werk (van het Oostenrijkse ‘Hackn’).

Blaaskapel - een grote klank van de Boheemse volksmuziek. Trompetten, klarinetten, tuba's die polka's, walsen en marsen spelen. Denk aan biertuinen en kermissen. Moravië heeft hem ook: de Zuid-Moravische blaasmuziek (Moravanka) hoort bij de sterkste van het land.

Het emblematische Moravische volksensemble: cimbalom + housle (viool) + altviool + basa (contrabas). Diep emotioneel, vaak in mineur, met wortels in de Karpatische muziektraditie. De klank van bruiloften, wijnoogsten en Moravische trots - naast de dechovka, die op veel Moravische hody speelt.

In Bohemen zijn volksliederen grotendeels een museumstuk: uitgevoerd op festivals, onderwezen op school, maar geen levende dagelijkse praktijk. In het geïndustrialiseerde, verstedelijkte Bohemen verdween de traditie sneller.

Moravië heeft een VEEL rijkere levende volksliedtraditie. In Slovácko (Zuidoost-Moravië) zingen mensen echt bij de wijnoogst, op bruiloften en op zondagse bijeenkomsten. De door UNESCO erkende ‘Rit van de Koningen’ (Jízda králů) in Vlčnov kent liederen die al eeuwen worden doorgegeven.

Opgericht in 1988 in Svitavy - een stad aan de Moravische kant van de oude landsgrens - als Českomoravská hudební společnost, later gevestigd in Praag. Hun rockbewerkingen van Tsjechische, Moravische, Silezische en Slowaakse volksliedjes werden landelijke hits. Een band die bij beide kanten hoort, en daar draait het juist om.

Hradišťan (Uherské Hradiště, onder leiding van Jiří Pavlica) brengt wereldwijd verfijnde bewerkingen van Moravische volksliederen. Fleret speelt Walachische folkrock, vaak in dialect. Mňága a Žďorp uit Valašské Meziříčí laat de andere kant zien: een Moravische band die rock speelt in gewoon Tsjechisch - een Moravische afkomst betekent niet per se een dialectstem.

Praagse clubs (Lucerna Music Bar, Roxy, Palác Akropolis) programmeren de meeste Tsjechische indie-acts. De muziekscene van de stad is internationaal verbonden, maar taalkundig Boheems.

Brno heeft een bloeiende indie- en jazzscene, met clubs als Kabinet Múz, Fléda en Metro Music Bar. De stad staat bekend om uitstekende jazz (JazzFestBrno is van wereldklasse). Bands uit Brno cultiveren vaak bewust een niet-Praagse sound en identiteit.

Tsjechisch YouTube spreekt standaard Boheems gekleurd Tsjechisch: zo praten de meeste grote Tsjechische makers, en veel van wat jongeren kijken is sowieso Slowaaks. Dat bepaalt hoe jonge Tsjechen overal ‘normale’ online taal horen.

Een nieuwe generatie Moravische YouTubers en podcasters houdt bewust haar accent: geen overschakeling op Praags Tsjechisch voor de camera. Dat is een culturele verschuiving: Moravische spraak wordt online steeds vaker gevierd in plaats van verborgen of gemaskeerd.