Ekran i słuchawki: media i popkultura

Słowo literackie w całych Czechach; starsi prażanie mówią też elektrika. „Tramvajka” nie jest praska: tak nazywa swoje tramwaje Ostrawa.

Kultowe brneńskie słowo na tramwaj, najpewniej od niemieckiego „elektrische Linie”. W Brnie rozumie je każdy, prażan wprawia w osłupienie. Słowo, od którego pochodzi przezwisko Brna „Šalingrad”.

Neutralna, standardowa czeszczyzna. „Jedem do centra“ - jedziemy do centrum.

Brneński hantec na „miasto” - od niemieckiego „Stadt”. Część swoistego brneńskiego slangu miejskiego, mieszającego słownictwo czeskie, niemieckie i romskie.

„Staromák“ = potoczna praska nazwa Staroměstské náměstí (Rynek Staromiejski). Używa jej każdy prażanin.

Placem spotkań w Brnie jest náměstí Svobody, które miejscowi nazywają Svoboďák - prawdziwy odpowiednik praskiego Staromáku („sraz na Svoboďáku” = spotykamy się na placu Wolności). Zelňák to Zelný trh, dawny Targ Kapuściany, do dziś plac targowy.

„Koukat“ to potoczne czeskie „patrzeć”. „Čumět“ = gapić się - lekko wulgarne, bardzo praskie. „Nekoukej na mě“ = Nie patrz na mnie.

Morawskie „kukat” zachowuje dawną samogłoskę, którą Czechy zmieniły w ou (staroczeskie „kúkati” → „koukat”); „Kukni!” = Zerknij! Na wschodnich Morawach zaimek zwrotny to „sa”, nie „se”: „dívat sa”. Jedno i drugie od razu zdradza Morawianina.

„Hustý” (dosł. „gęsty”) = „odjazdowy”. „Boží” (dosł. „boski”) = niesamowity. „Úžo” (od „úžasný”) = skrócony slang internetowy i młodzieżowy. Ogólnokrajowy slang młodzieży, szerzony głównie przez media z siedzibą w Pradze - usłyszysz go też w Brnie.

„Tož super” - morawskie „tož” (no, więc) dokleja się nawet do zapożyczeń i to właśnie „tož” jest tu naprawdę regionalne. „Fajn” (z niemieckiego „fein”) mówi się w całym kraju, także w Pradze. „Baječné” (bajeczne) na Morawach mówi się raczej szczerze niż ironicznie.

„Kecat“ = gadać, paplać (bardzo częste w obecná). „Drbat“ = plotkować (dosł. „drapać”). Praska kultura internetowa używa ich swobodnie w komentarzach i mediach społecznościowych.

„Rozprávět” (mówić, gawędzić) brzmi w Czechach książkowo, ale na wschodnich Morawach to mowa codzienna, jak słowackie „rozprávať”. W sieci jednak młodzi Morawianie zwykle „pokecají” jak wszyscy: slang czatowy jest ogólnokrajowy, a regionalny posmak widać raczej w partykułach takich jak „tož” niż w czasownikach.

Klasyczne protetyczne „v-” czeskiej obecnej przed wyrazami na „o-”: okno → vokno. Mocny czeski znak rozpoznawczy, ale nie doskonały, bo vokno mówi też Brno i zachodnia Hana.

Wschodnie Morawy i wschodnia Hana zachowują literackie „okno” bez protetycznego v-; w Brnie usłyszysz też vokno. Uwaga na brneńskiego fałszywego przyjaciela: w hantecu „hokna” nie ma nic wspólnego z oknami - znaczy praca (od austriackiego „Hackn”).

Orkiestra dęta - wielki dźwięk czeskiej muzyki ludowej. Trąbki, klarnety, tuby grające polki, walce i marsze. Ogródki piwne i odpusty. Morawy też ją mają: południowomorawska muzyka dęta (Moravanka) należy do najsilniejszych w kraju.

Symboliczny morawski zespół ludowy: cymbały + housle (skrzypce) + altówka + basa (kontrabas). Głęboko emocjonalny, często w molu, z korzeniami w karpackiej tradycji muzycznej. Dźwięk wesel, winobrań i morawskiej dumy - obok dechovki, która gra na wielu morawskich hodach.

W Czechach pieśni ludowe to w dużej mierze eksponat muzealny - wykonywane na festiwalach, uczone w szkołach, ale nie żywa codzienna praktyka. W uprzemysłowionych, zurbanizowanych Czechach tradycja wygasała szybciej.

Morawy mają NIEPORÓWNANIE bogatszą żywą tradycję pieśni ludowej. Na Slovácku (południowo-wschodnie Morawy) ludzie naprawdę śpiewają przy winobraniu, na weselach i na niedzielnych spotkaniach. We wpisanej na listę UNESCO Jeździe Królów (Jízda králů) we Vlčnovie rozbrzmiewają pieśni przekazywane od stuleci.

Założony w 1988 roku w Svitavach - mieście po morawskiej stronie dawnej granicy krajów - jako Českomoravská hudební společnost, później z siedzibą w Pradze. Jego rockowe aranżacje czeskich, morawskich, śląskich i słowackich pieśni ludowych stały się ogólnokrajowymi przebojami. Zespół, który należy do obu stron, i właśnie o to w nim chodzi.

Hradišťan (Uherské Hradiště, prowadzony przez Jiříego Pavlicę) wykonuje na całym świecie wyrafinowane aranżacje morawskich pieśni ludowych. Fleret gra wołoski folk-rock, często w gwarze. Mňága a Žďorp z Valašskiego Meziříčí pokazuje drugą stronę: morawski zespół grający rocka zwykłą czeszczyzną - morawskie pochodzenie nie musi oznaczać gwarowego głosu.

Praskie kluby (Lucerna Music Bar, Roxy, Palác Akropolis) goszczą większość czeskich wykonawców indie. Scena muzyczna miasta ma kontakty ze światem, ale językowo należy do Czech.

Brno ma kwitnącą scenę indie i jazzową - kluby takie jak Kabinet Múz, Fléda i Metro Music Bar. Miasto słynie ze znakomitego jazzu (JazzFestBrno to światowa klasa). Brneńskie zespoły często celowo pielęgnują niepraskie brzmienie i tożsamość.

Czeski YouTube domyślnie mówi czeszczyzną zabarwioną po praskiemu, czyli z Czech: tak mówi większość największych czeskich twórców, a spora część tego, co oglądają młodzi, i tak jest po słowacku. To kształtuje, jak młodzi Czesi wszędzie słyszą „normalną” mowę w sieci.

Nowe pokolenie morawskich youtuberów i podcasterów celowo zachowuje swój akcent - nie przełącza się na praską czeszczyznę przed kamerą. To zmiana kulturowa: morawska mowa jest w sieci coraz częściej celebrowana, a nie ukrywana czy maskowana.