Wielki czeski spór

Podział na spisovná i obecná nie jest wyłącznie przypadkiem historii - to także skutek decyzji podjętych w czasach czeskiego odrodzenia narodowego na początku XIX wieku.

Gdy Josef Dobrovský i Josef Jungmann kodyfikowali nowoczesny czeski - gramatyka Dobrovskiego ukazała się w 1809 roku, pięciotomowy słownik Jungmanna w latach 1834-1839 - stanęli przed zasadniczym wyborem: który czeski ma zostać standardem? Mówiony czeski ich czasów zdążył już odejść od dawniejszych form - uprościł końcówki, pozbył się niektórych zbitek spółgłoskowych i wykształcił cechy, które dziś nazywamy obecná. Budziciele świadomie oparli jednak standard na języku literackim końca XVI wieku - języku Biblii kralickiej i epoki Veleslavína (często nazywanej „złotym wiekiem” literatury czeskiej), który już na początku XIX wieku był archaiczny.

Dlaczego? Dla tych uczonych epoki oświecenia humanistyczna pisana czeszczyzna tamtych czasów była najbardziej wyrobioną formą, jaką język kiedykolwiek miał. Dobrovský uważał Biblię kralicką za najbardziej klasyczny czeski tekst - a własną gramatykę czeskiego napisał po niemiecku. Wiejska mowa ludowa była im obca, a barokowa pisana czeszczyzna kolejnych stuleci wydawała się upadkiem. Za wzór wzięli więc prestiżowy język humanistycznego „złotego wieku”. Puryzm wobec niemczyzny odegrał swoją rolę, ale w słownictwie (Jungmann wskrzesił i utworzył wiele słów), a nie w końcówkach, o których jest ten kurs.

Ironia polega na tym, że spisovná čeština różniła się od mówionego czeskiego już w chwili swojego powstania. Obecná nie jest „zepsuciem” jakiejś pierwotnie czystej formy - kontynuuje język mówiony, który kodyfikatorzy odsunęli na bok. Podział był wbudowany od pierwszego dnia.

Co działo się dalej, jest przedmiotem sporu. Spisovná była nauczana w szkołach i używana w urzędach; dziś kodyfikuje ją Instytut Języka Czeskiego, choć jego zalecenia mają charakter doradczy, a normy szkolne ustala ministerstwo edukacji. Mówiony czeski tymczasem dalej się zmieniał - ale w XX wieku wiele form mówionych weszło też do standardu (můžu, pracuju, pomoct), więc językoznawcy spierają się, czy obie odmiany się oddalają, czy powoli zbliżają. Ironia działa w obie strony: czytelnik z XVI wieku uznałby dzisiejszą spisovná, która zachowuje wiele końcówek jego epoki, za w dużej mierze zrozumiałą.