Hoe het klinkt - een duik in de klankleer

De oude lange ú werd in Bohemen de tweeklank ou (múka→mouka). Dat is de enige Boheemse tweeklank die ook de schrijftaal overnam, dus hier zijn Praagse spraak en standaard het eens

Oost-Moravië (Slovácko, Valašsko) bewaart de oude lange ú: múka, net als het Slowaaks. Haná ging door de tweeklank heen en vernauwde die daarna tot ó: móka

Dezelfde verschuiving ú→ou loopt door de uitgangen: de vrouwelijke instrumentalis op -ou gaat terug op Oudtsjechisch -ú. Boheemse spraak en standaard klinken hier gelijk

Slovácko en Valašsko bewaren de oude -ú (s dobrú vodú); Haná heeft -ó (s dobró vodó) - de ronde Hanakische ó die elke Tsjech kent uit moppen over Hanaken

De verschuiving ý→ej werkt ook binnen de stam, niet alleen in uitgangen: být→bejt, mýdlo→mejdlo, výlet→vejlet

Oost-Moravië houdt být met de oude ý. Haná zegt bét: die é is de Boheemse ej, samengetrokken tot één lange klinker

De beroemde ý→ej-verschuiving - DÉ kenmerkende klank van het Boheemse obecná čeština

Oost-Moravië houdt de lange ý; Haná zegt malé (ý→é), de Lachische dialecten rond Ostrava een kort maly

Elke mannelijke bijvoeglijke uitgang op -ý wordt in Boheemse spraak -ej: dobrý→dobrej, velký→velkej, hezký→hezkej

Oost-Moraviërs zeggen vanzelf dobrý - de ej-verschuiving heeft hen nooit bereikt. In Haná is het dobré, en dat is de ej-verschuiving in Hanakische klederdracht

De Boheemse é→í-verschuiving in stamklinkers: mléko→mlíko, létat→lítat

Oost-Moravië bewaart de oorspronkelijke é (en de Lachische dialecten een kort mleko) - hier valt de oostelijke spreker samen met de schrijfnorm. Haná en de streek rond Brno niet: zij delen é→í met Bohemen (mlíko)

Nog een é→í-voorbeeld - je ziet ‘polívka’ zelfs in Praag op menukaarten staan, zo wijdverbreid is het

Oost-Moravië houdt de standaard-é - een van de makkelijkst hoorbare Oost-Moravische kenmerken in de dagelijkse spraak. Rond Brno en in Haná hoor je polívka (in midden-Haná met een korte i), net als in Bohemen

Het Boheems verkort zijn lange klinkers niet - het vormt ze om: ý→ej, ú→ou, é→í. Lange á, í en ů blijven lang

Het Oost-Moravisch bewaart deze lange klinkers zoals ze waren. Maar ‘Moravië bewaart de lengte’ is maar een deel van het verhaal: Haná heeft een eigen é en ó (dobré, móka), en de Lachische dialecten rond Ostrava zijn de klinkerlengte helemaal kwijt

Prothetische v- voor o-: okno→vokno, on→von, ona→vona. Het Boheemse obecná heeft hem overal, en hij loopt door tot in Midden-Moravië: rond Brno en in het westen van Haná zegt men ook vokno

Oost-Moravië (Slovácko, Valašsko), het oosten van Haná en de Lachische dialecten houden okno zonder v- - hier valt de oostelijke spreker samen met de standaard. Rond Brno hoor je vokno

Prothetische v- is het consequentst bij voornaamwoorden: von, vona, voni, vono - de hele reeks schuift op, in Bohemen en rond Brno allebei

Gewoon on, ona in Oost-Moravië en de Lachische dialecten. Wie in Praag on zegt in plaats van von, kan best uit het oosten komen - maar iemand uit Brno zegt misschien von, net als elke Pragenaar

Veel Moraviërs horen de Boheemse intonatie als vlakker, met een daling aan het eind van de zin, en noemen haar ‘zakelijk’ of zelfs ‘koud’. Dat is een veelgedeelde indruk, geen gemeten regel

Boheemers horen Moravische spraak, vooral uit het oosten, vaak als beweeglijker in toonhoogte binnen de zin - het ‘melodieuze’ dat ze zpěvavá noemen. Ook dat is eerder een indruk dan een gedocumenteerd dialectkenmerk; gedocumenteerd is de Lachische prosodie: klemtoon op de voorlaatste lettergreep

De palatale plofklanken ď, ť en ň, met de tong tegen het harde gehemelte, zoals in de standaarduitspraak

Dezelfde klanken in Moravië. Hier verschillen de streken niet, dus let er niet op: de klinkers en het stemhebbend worden op woordgrenzen zeggen veel meer

De verhoogde alveolaire triller - een van de zeldzaamste klanken ter wereld, gebruikt in Bohemen en in bijna het hele Tsjechische taalgebied

Moravië heeft hem ook, van Brno tot Zlín. De uitzondering ligt in het uiterste oosten: in sommige Lachische (Silezische) dialecten bij de Poolse grens maakt ř plaats voor klanken als ž/š - zoals het Poolse rz is samengevallen met ż

De beroemde medeklinkerlettergrepen van het Tsjechisch - r en l doen dienst als klinker. Overal in Bohemen hetzelfde

Ook in het Moravisch identiek - syllabische medeklinkers zijn een algemeen Tsjechisch verschijnsel zonder regionale variatie. Een wolf is een vlk, van Cheb tot Ostrava

Voor een pauze worden eindmedeklinkers in heel het Tsjechisch stemloos (led [lɛt], dub [dup]). Voor een klinker of m, n, l, r houden sprekers uit Bohemen ze stemloos: jak on [jak on], s mámou [s maːmou̯]

Oost-Moravië, de oostelijke helft van Haná en de Lachische dialecten maken de medeklinker in die positie stemhebbend: jak on [jaɡ on], s mámou [z maːmou̯], k oknu [ɡ oknu]. De streek rond Brno houdt hem stemloos, zoals Bohemen. Verstemlozing voor een pauze is overal gelijk - het verschil zit in de overgangen tussen woorden