Jak to brzmi - fonetyka od podszewki

Dawne długie ú zmieniło się w Czechach w dyftong ou (múka→mouka). To jedyny czeski dyftong, który przyjął także język literacki, więc tu mowa praska i norma są zgodne

Wschodnie Morawy (Slovácko, Valašsko) zachowują dawne długie ú: múka, tak jak słowacki. Hana przeszła przez dyftong, a potem zwęziła go do ó: móka

Ta sama zmiana ú→ou przechodzi przez końcówki: żeńskie -ou narzędnika pochodzi ze staroczeskiego -ú. Mowa z Czech i norma brzmią tu tak samo

Slovácko i Valašsko zachowują dawne -ú (s dobrú vodú), Hana ma -ó (s dobró vodó) - to okrągłe hanackie ó, które każdy Czech zna z dowcipów o Hanakach

Zmiana ý→ej działa także w rdzeniu, nie tylko w końcówkach: být→bejt, mýdlo→mejdlo, výlet→vejlet

Wschodnie Morawy zachowują být ze starym ý. Na Hanie mówi się bét: to é to czeskie ej ściągnięte w jedną długą samogłoskę

Słynna zmiana ý→ej - NAJBARDZIEJ charakterystyczny dźwięk potocznej czeszczyzny z Czech (obecná čeština)

Wschodnie Morawy zachowują długie ý; na Hanie mówi się malé (ý→é), a w gwarach laskich koło Ostrawy krótko maly

Każdy przymiotnik rodzaju męskiego na -ý dostaje w mowie Czech końcówkę -ej: dobrý→dobrej, velký→velkej, hezký→hezkej

Wschodni Morawianie mówią naturalnie dobrý - zmiana na ej do nich nie dotarła. Na Hanie mówi się dobré, a to ta sama zmiana na ej, tylko w hanackim stroju

Czeska zmiana é→í w samogłoskach rdzennych: mléko→mlíko, létat→lítat

Wschodnie Morawy zachowują pierwotne é (a gwary laskie krótkie mleko) - tu wschodni mówca zgadza się z normą pisaną. Hana i okolice Brna nie: zmianę é→í mają wspólną z Czechami (mlíko)

Kolejny przykład é→í - „polívkę” zobaczysz w menu nawet w Pradze, tak jest rozpowszechniona

Wschodnie Morawy zachowują literackie é - jeden z najłatwiej słyszalnych znaków wschodniomorawskich w codziennej mowie. Koło Brna i na Hanie usłyszysz polívka (w środkowej Hanie z krótkim i), tak jak w Czechach

Mowa z Czech nie skraca długich samogłosek - przerabia je: ý→ej, ú→ou, é→í. Długie á, í i ů zostają długie

Gwary wschodniomorawskie zachowują te długie samogłoski takie, jakie były. Ale „Morawy zachowują iloczas” to tylko część prawdy: Hana ma własne é i ó (dobré, móka), a gwary laskie koło Ostrawy straciły iloczas zupełnie

Protetyczne v- przed o-: okno→vokno, on→von, ona→vona. Czeska obecná ma je wszędzie i ciągnie się aż na Morawy Środkowe: vokno mówi się też w okolicach Brna i w zachodniej Hanie

Wschodnie Morawy (Slovácko, Valašsko), wschodnia Hana i gwary laskie zachowują okno bez v- - tu wschodni mówca zgadza się z normą. Koło Brna usłyszysz vokno

Protetyczne v- jest najkonsekwentniejsze w zaimkach: von, vona, voni, vono - przesuwa się cały szereg, w Czechach tak samo jak koło Brna

Zwykłe on, ona na wschodnich Morawach i w gwarach laskich. Kto w Pradze mówi on zamiast von, może być ze wschodu - ale ktoś z Brna może powiedzieć von jak każdy prażanin

Wielu Morawian słyszy czeską intonację jako bardziej płaską, z opadaniem na końcu zdania, i nazywa ją „rzeczową” albo wręcz „zimną”. To powszechne wrażenie, nie zmierzona reguła

W Czechach mowę morawską, zwłaszcza wschodnią, często słyszy się jako bardziej ruchliwą melodycznie w obrębie frazy - to „melodyjne”, co nazywa się zpěvavá. To również raczej wrażenie niż udokumentowana cecha gwarowa; udokumentowana jest prozodia laska: akcent na przedostatniej sylabie

Spółgłoski zwarte palatalne ď, ť i ň, język przy podniebieniu twardym, jak w wymowie literackiej

Na Morawach te same głoski. Tu regiony się nie różnią, więc nie nasłuchuj tego: samogłoski i udźwięcznienie na granicy wyrazów powiedzą znacznie więcej

Podniesione drżące r - jeden z najrzadszych dźwięków świata, obecny w Czechach i niemal na całym czeskim obszarze językowym

Morawy też go mają, od Brna po Zlín. Wyjątkiem jest skrajny wschód: w części gwar laskich (śląskich) przy granicy z Polską ř ustępuje dźwiękom typu ž/š - podobnie jak u nas rz zlało się z ż

Słynne czeskie sylaby bez samogłoski - r i l pełnią funkcję samogłosek. W całych Czechach brzmią tak samo. Tam, gdzie Polak mówi „wilk” i „wierzba”, Czech ma „vlk” i „vrba”

Na Morawach też identycznie - sylabiczne spółgłoski to cecha ogólnoczeska, bez różnic regionalnych. Wilk to vlk od Chebu po Ostrawę

Przed pauzą spółgłoski wygłosowe ubezdźwięczniają się w całej czeszczyźnie (led [lɛt], dub [dup]). Przed samogłoską albo m, n, l, r mówiący z Czech zostawiają je bezdźwięczne: jak on [jak on], s mámou [s maːmou̯] - jak w fonetyce warszawskiej

Wschodnie Morawy, wschodnia połowa Hany i gwary laskie wymawiają spółgłoskę w tej pozycji dźwięcznie: jak on [jaɡ on], s mámou [z maːmou̯], k oknu [ɡ oknu]. Okolice Brna zostawiają ją bezdźwięczną, jak Czechy. Ubezdźwięcznienie przed pauzą jest wszędzie takie samo - różnica żyje na styku wyrazów