Cuộc tranh luận lớn của người Séc

Sự phân tách giữa spisovná và obecná không chỉ là một sự tình cờ của lịch sử - nó còn là kết quả của những lựa chọn trong thời kỳ Phục hưng dân tộc Séc đầu thế kỷ 19.

Khi Josef Dobrovský và Josef Jungmann chuẩn hóa tiếng Séc hiện đại - cuốn ngữ pháp của Dobrovský ra đời năm 1809, bộ từ điển năm tập của Jungmann in trong những năm 1834-1839 - họ đứng trước một lựa chọn then chốt: tiếng Séc nào sẽ trở thành chuẩn? Tiếng Séc nói thời đó đã rời xa những dạng cũ - nó đơn giản hóa đuôi từ, bỏ bớt một số cụm phụ âm và phát triển những đặc điểm mà ngày nay ta gọi là obecná. Nhưng những người phục hưng đã cố ý dựa chuẩn vào ngôn ngữ văn chương cuối thế kỷ 16 - ngôn ngữ của Kinh Thánh Kralice và thời Veleslavín (thường được gọi là “thời hoàng kim” của văn học Séc), vốn đã cổ kính từ đầu thế kỷ 19.

Vì sao? Với các học giả thời Khai sáng ấy, tiếng Séc viết của thời nhân văn là dạng trau chuốt nhất mà ngôn ngữ này từng có. Dobrovský coi Kinh Thánh Kralice là văn bản tiếng Séc cổ điển nhất - và chính ông viết cuốn ngữ pháp tiếng Séc của mình bằng tiếng Đức. Lời ăn tiếng nói dân dã ở thôn quê xa lạ với họ, còn tiếng Séc viết thời Baroque sau đó thì họ coi là suy thoái. Vì thế họ lấy ngôn ngữ uy tín của “thời hoàng kim” nhân văn làm khuôn mẫu. Chủ nghĩa thanh lọc trước tiếng Đức cũng có vai trò, nhưng là ở từ vựng (Jungmann làm sống lại và đặt ra rất nhiều từ), chứ không phải ở các đuôi từ mà khóa học này nói đến.

Kết quả trớ trêu: spisovná čeština đã khác tiếng Séc nói ngay từ lúc nó ra đời. Obecná không phải là sự “hư hỏng” của một dạng thuần khiết ban đầu nào đó - nó nối tiếp thứ tiếng nói mà những người chuẩn hóa đã gạt sang một bên. Sự phân tách đã có sẵn từ ngày đầu tiên.

Chuyện gì xảy ra sau đó vẫn còn tranh luận. Spisovná được dạy ở trường và dùng trong hành chính; ngày nay Viện Ngôn ngữ Séc chuẩn hóa nó, tuy các khuyến nghị của viện chỉ mang tính tư vấn và chuẩn mực trong trường học do Bộ Giáo dục quy định. Trong khi đó tiếng Séc nói vẫn tiếp tục biến đổi - nhưng suốt thế kỷ 20, nhiều dạng nói cũng đã đi vào chuẩn (můžu, pracuju, pomoct), nên các nhà ngôn ngữ học không thống nhất được là hai biến thể đang xa nhau hay đang chậm rãi xích lại gần. Sự trớ trêu đi theo cả hai chiều: một độc giả thế kỷ 16 hẳn sẽ đọc hiểu được phần lớn spisovná ngày nay, vốn vẫn giữ nhiều đuôi từ của thời ông.